İştvan Mandoki Kongur

 

Ahmet B. Ercilasun

 

 

 İştvan Mandoki Kongur, benim neslimden Türkologların çok iyi tanıdığı Macaristanlı bir Türkolog. 

 

 

Fakat o, sadece Türkologların değil Türk Dünyası'na ilgi duyan herkesin tanıması gereken bir isim.

 

 

Mandoki Kongur, 1944 yılında Macaristan'ın Büyük Kumanistan bölgesinde doğdu, 1992 yılında Dağıstan'ın başkenti Mahaçkala'da vefat etti. 


Ünlü Türkolog Gyula Nėmeth'in öğrencisi olmuş ve kısa zamanda Macar Türkolojisinin farklı bir siması hâline gelmişti.


Mandoki Kongur, Kuman/Kıpçak Türklerinin soyundan geldiğini, kendisinin bir Kıpçak Türk'ü olduğunu küçük yaşta öğrendi.


 O bilinçle yetişti. Akademik hayatında da unutulmuş olan atalarının dillerini bulmaya çalıştı. 


Kuman/Kıpçak Türklerinin bir bölümü 1239 yılında Macaristan'a gelip yerleştiler. Onların toprakları bugün de hâlâ Kuman toprağı olarak adlandırılır. Hristiyan oldular ve 1800'lere kadar ana dillerini kullandılar.


 Özellikle dinî metinlerde ve bazı tekerlemelerde atalarından kalma Kıpçak Türkçesi izlerini Mandoki Kongur buldu ve yayımladı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 50. yıl dönümü vesilesiyle İstanbul Üniversitesi, 1973 yılında uluslar arası bir Türkoloji kongresi düzenledi.

 

 

 Kongreler üç yılda bir yapılarak uzun süre devam etti. Biz genç Türkologlari bu kongrelerde yabancı meslektaşlarımızı, özellikle Doğu blokundan ve Sovyetlerdeki Türk Cumhuriyetlerinden gelen Türkologları görüp tanıma imkânı bulduk.

 

 

1970'lerde tanıdığımız genç Türkologlardan biri de İştvan Mandoki Kongur idi. "Ben Türk'üm, Kıpçak Türk'üyüm." diyordu. Türkiye'deki yayınları alıp ülkesine götürüyordu. Onları ya elden yahut posta ile Türk Dünyası'ndaki meslektaşlarımıza gönderiyordu.


 O tarihlerde Doğu bloku demir perde idi ve bizim kitap alış verişi yapmamız mümkün değildi. Bir Doğu bloku ülkesi olan Macaristan için bu imkân vardı ve Kongur bizim irtibatımızı sağlıyordu.


1986'da 10 kişilik bir Türkologlar heyeti, Altayistler konferansı için Taşkent'e gittik. Bu ilmî gezi, Türk Dünyası'na ilk çıkışımızdı. Tabii konferans programı belirlenmişti ve onun dışına çıkılamazdı. Her şey zaptürapt altına alınmıştı. Özbekistan'ın genç şair ve yazarları bizi evlerine davet ettiler. Program dışı bu daveti kabul etmeli miydik? 


İmdadımıza Kongur yetişti. "Bu arkadaşlar Özbekistan'ın milliyetçileri, gidin." dedi. Programı hazırlayanları atlatarak gittik ve orada unutulmaz bir gece geçirdik. Gülnar adlı romanımda bu ilmî gezi ve Kongur yer almıştır.


1990'da Altaylar dizisini çekmek üzere Moğolistan'a gittiğimizde de Kongur'un izine rastladık. Moğolistan Kazaklarından bir genç, Türkleri ve Türk Dünyası'nı soruyordu. Bunları nereden öğrendiğini merak ettik. "Macaristanlı Türkolog İştvan Mandki Kongur geldi ve bunları bize anlattı." dedi.


1990'ların başında Kırım'da bulunduğumuz gezide de Kongur vardı. Han Sarayı'ndaki caminin minaresine bir arkadaşımız çıkmış ve ezan okumuştu. Bahçede toplu hâlde namaz kılmıştık. Yani 1990 veya 1991 yılında Sovyetler Birliği'nde eylem yapmıştık. 


Şimdi yine Rus postalları tarafından çiğnenmiş bulunan güzel Kırım'daki Salgır ırmağı boyunda yürüdüğümüz geceleri unutmak mümkün değil. Kongur ile Gaspıralı İsmail'i ve Türk Dünyası'nı konuştuk.


Mandoki Kongur, Türk Dünyası âşığı idi. Her yaz Türk coğrafyalarından birine gider, uzun süre oralarda kalır, malzeme toplardı. 


 En çok gittiği yer de Kumuk ve Nogayların yaşadığı Dağıstan idi. Kumukların büyük şairi Badrutdin Magomedov ile dost olmuştu. 


Badrutdin'in konuğu iken 1992 yılında o topraklarda vefat etti. Vasiyeti üzerine Almatı'da toprağa verildi.

Badrutdin Magomedov arkadaşını unutmadı ve onun hakkında bir kitap yazdı. Kopan Üzengi adlı eseri, Çetin Pekacar, Kumuk Türkçesinden Türkiye Türkçesine aktardı. Eser, TÜRKSOY tarafından yayımlandı.

 

 

Mandoki Kongur ve Badrutdin 09 Aralık 2019'da Budapeşte'de anıldı. TÜRKSOY, Türk Konseyi, Yunus Emre Enstitüsü, Türkiye, Azerbaycan ve Kazakistan büyükelçiliklerinin iş birliğiyle düzenlenen toplantıda ben de bir şeyler söyledim. Kongur'un bulduğu atalardan kalan duayı okuyarak onun ruhu önünde eğildik. 


Önümüzdeki hafta Türkiye'den, yine genç yaşta kaybettiğimiz bir Türkoloğu, Turgut Günay'ı yazacağım. O yalnız Türkolog değil şairdi, bizim Yetik Ozan'ımızdı. Ölülerimizin ruhları bizimle yaşamaya devam ediyor.   



https://www.yenicaggazetesi.com.tr/istvan-mandoki-kongur-54232yy.htm 

Tanrının Kırbacı Atilla

 

 

 

 

Tanrının Kırbacı Atilla

 

 

Harun Macit

 

 

 

Avrupa Hun İmparatoru Atilla kimdir?

 

 

Atilla, Muncuk Han’ın oğlu olarak 395 yılında dünyaya gelmiştir. İsminin kökeni konusunda muhtelif görüşler olsa da, en bilinen görüşe göre Volga Nehri’nin eski adı olan "Atıl-İtil" kelimelerinden türetilmiştir. İsmi aslen "Attila" olsa da ülkemizde yaygın olarak "Atilla" şeklinde kullanılmaktadır.

 

 

Atilla çocukluğundan itibaren çok iyi bir eğitimden geçmiştir. Henüz gençlik dönemlerinin başında çok iyi kılıç, kırbaç, ok ve yay kullanabiliyor, at binmede gösterdiği mahirliği ile tanınıyordu.

 

 

Babaları Rua’nın 434 yılında vefat etmesiyle Avrupa Hun İmparatorluğu’nun idaresini Atilla’nın kardeşi Bleda ele almış olsa da, üstün özellikleri nedeniyle bütün kararları alan daima Atilla olmuştur. Bleda’nın 445 yılında vefat etmesiyle Atilla resmi olarak imparatorluğun tek hükümdarı olmuştur. Avrupa ile yakın ilişkiler kuran Atilla, Roma ve Cermen tarafından yakından tanınan bir şahsiyet olmuştur.

 

 

Atilla yaşadığı dönemde cesur, ileri görüşlü, tuttuğunu koparan ve isabetli kararlar alan bir lider olarak nam salmış ve bu özellikleriyle Türk ve dünya tarihinde çok özel bir konuma sahip olmuştur. Nakara isimli bir kızla evlenen Atilla bu evliliğinden bir erkek çocuk sahibi olmuş, fakat hanımı doğum sırasında hayatını kaybetmiştir.

 

Atilla’nın Tarihteki Önemi ve Yeri

 

Batı Roma İmparatorluğu ile Hun dış politikası gereği iyi ilişkiler sürdüren Attila, Doğu Roma’nın tamamen egemenlik altına alınması sonrasında politikasını değiştirdi. Artık yapmak istediği şey Batı Roma'yı ve sonrasında Sasaniler'i egemenlik altına almaktı. 

 

 

 

Atilla Roma'ya Neden Girmedi?

 

 

Atilla'nın Batı Roma İmparatorluğu’na sefer düzenlemesi üzerine III. Valentinianus, Papa I. Leo’yu Paha biçilemeyen yüklü ganimetlerle birlikte Atilla'ya gönderdi. Papa I. Leo'nun Romayı ve cemaatini bağışlamasını ve seferi durdurmasını rica ederek ganimetleri sunması üzerine Atilla seferi durdurdu. 

 

 

Bazı kaynaklarda o dönem İtalya'da salgın haline gelen veba hastalığının da Atilla'nın seferi durdurma kararında etkili olduğu belirtilmektedir. Böylece Atilla Han, Roma’yı haraca bağlayan ve Papaya diz çöktüren hükümdar olarak tarihe geçmeyi başarmıştır.

 

 

Atilla'nın Ölümü

 

 

Atilla İtalya'dan dönüşünde Burgundlar’ın prensesi İldiko ile tanışarak evlendi. Rivayetlere göre evlendiği gece karısı İldiko tarafından zehirlenerek öldürüldü. Atilla'nın gömüldüğü yer kesin olarak bilinmemektedir. Cenazesine katılanların ve cenazeyi defneden görevlilerin mezar yerinin gizli kalması için öldürüldüğü söylenir. 

 

 

 

Bazı tarihçiler, o dönem Tuna Nehri yatağının kısa bir süre için değiştirildiği ve Atilla'nın hazineleriyle birlikte nehrin altına gömüldüğünü düşünmektedir. 

 

 

 

Atilla'ya Neden Tanrının Kırbacı Denilmiştir?

 

 

Atilla dostları açısından güvenilir ve iyiliksever bir karakter olsa da, düşman devletler ve halklar için oldukça acımasız ve sert bir imparatordu. Bu nedenle Hristiyanlar kendilerine kök söktüren Atilla'ya Tanrı'nın Kırbacı ismini takmışlardır. Bu ismi tercih etmelerinin nedeni ise, Hz. İsa hayattayken hristiyan olmamaları ve günahlarından dolayı tanrının kendilerini cezalandırmak için Atilla'yı gönderdiğine inanmalarıdır. 

 

 

Atilla Türk mü?

 

 

Türkler milattan önce IV. yüzyılda, kuzeybatı Çin ile Orhun ırmağı arasındaki bölgede yaşarken, Çin kayıtlarında Hiung-nu (Türkçe Hun: halk, insan) adı ile anılmaktadır. Yani Çinlilerin Türkleri Hun olarak adlandırmasının neticesinde bu isim ortaya çıkmıştır. Asya'daki Büyük Hun İmparatorluğu'nun zayıflaması sonucu imparatorluğun hakimiyeti altında yaşayan Türk boyları hayvanlarına yeni otlaklar bulmak amacıyla batıya doğru göç etmeye başladılar. 

 

 

 

Batıya doğru kayma kavimler göçüne sebep oldu. Türklerin bu göçleri sonucu Avrupa Hun İmparatorluğu kuruldu. 

 

 

Avrupa Hunlarının Moğol olduğu yönünde iddialar olsa da, tarihi kayıtların ekseriyetle Türk oldukları konusunda birleştikleri ve hükümdar ailesinde: Karaton = Karatun (güçlü soy) ve Muncuk = Boncuk (Atilla'nın babası) gibi bir çok Türkçe isim kullanıldığı bir gerçektir.

 

 

 

https://www.turktoyu.com/tanrinin-kirbaci-atilla